Dr. İbrahim Halil BALAYOĞULLRAI
Anşan ve Erken “Ahameniş” Hükümdarlarının Kökenleri Üzerine Bir Değerlendirme
Bu çalışma, antik Yakın Doğu tarih yazımında genellikle “Pers İmparatorluğu’nun yükselişi” anlatısı içinde ele alınan erken dönem siyasi figürlerin ve coğrafi merkezlerin kökenlerini eleştirel bir incelemeye tabi tutmaktadır. Çalışma, Anşan kentinin (Tepe Malyan) Elamlı kimliğine odaklanarak, Teispes ve I. Kiros gibi figürlerin etno-kültürel aidiyetlerine dair geleneksel kabulleri sorgulamaktadır. Arkeolojik veriler ve birincil çivi yazılı kaynaklar ışığında, Darius I tarafından kurgulandığı iddia edilen “Ahameniş” soy kütüğünün tarihselliği ve erken dönem hükümdarlarının Pers kökenli olduğuna dair anlatılar analiz edilmekte, alternatif Avrasya bozkır bağlantıları hipotezlerine değinilmektedir.
Antik Yakın Doğu’da devlet oluşumu ve etnogenez süreçleri, modern tarih yazımında karmaşık tartışmalara konu olmaya devam etmektedir. Özellikle MÖ 1. binyılın ortalarında İran platosunda yükselen siyasi güçlerin kökenleri, mevcut kaynakların azlığı ve sonraki dönem hükümdarlarının meşruiyet arayışları nedeniyle belirsizlikler taşımaktadır. Geleneksel tarih yazımı, bu dönemi genellikle monolitik bir “Pers” kimliğinin yükselişi olarak okuma eğilimindedir. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar, bu anlatının, özellikle I. Darius döneminde oluşturulan resmi devlet ideolojisinin bir ürünü olabileceğine işaret etmektedir. Bu makale, Anşan kentinin stratejik önemini ve Akamen, Teispes ve I. Kiros gibi kilit figürlere ilişkin birincil kaynakları yeniden değerlendirerek, erken dönem “Ahameniş” tarihinin Elam ve potansiyel olarak diğer Avrasya unsurlarıyla olan karmaşık ilişkisini irdelemeyi amaçlamaktadır.
1. Elam’ın Stratejik Merkezi: Anşan (Tepe Malyan)
Şiraz’ın kuzeybatısında yer alan Tepe Malyan höyüğünün antik Anşan kenti ile özdeşleştirilmesi, bölge tarihinin anlaşılmasında bir dönüm noktası olmuştur. Sümer destanlarında (Enmerkar ve Aratta’nın Efendisi) adı geçen Anşan, erken dönemlerden itibaren Mezopotamya ile İran platosu arasındaki ticari ve kültürel ağlarda kilit bir rol oynamıştır. Kentin siyasi tarihi, Akad İmparatorluğu (Maniştuşu dönemi) ve III. Ur Hanedanlığı (Şulgi ve Şu-Suen dönemleri) gibi Mezopotamya güçlerinin hegemonyası ile Avan hanedanlığı (Kutik-İnşuşinak) gibi yerel Elam güçlerinin bağımsızlık dönemleri arasında değişkenlik göstermiştir.
MÖ 2. binyılda Susa’daki Elam hükümdarlarının “Anşan ve Susa Kralı” unvanını kullanmaları, kentin Elam siyasi coğrafyasındaki merkezi önemini vurgulamaktadır. MÖ 7. yüzyılda Anşan’ın Teispes’in yönetimine girmesi, daha sonra II. Kiros (Büyük Kiros) tarafından kurulacak imparatorluğun çekirdeğini oluşturmuştur.
William Sumner (1973, 1978) ve Kamyar Abdi (2001) gibi araştırmacılar tarafından yürütülen sistematik arkeolojik kazılar, Anşan’da Proto-Elam ve Orta Elam dönemlerine ait önemli buluntular (tabletler, mühürler, seramikler ve Kral Hutelutush-Inshushinak dönemine ait bir tuğla) ortaya çıkarmıştır. Önemli bir nokta, bu kazılarda kentin bu kurucu dönemlerinde belirgin bir Pers maddi kültürüne dair kanıtların yetersizliğidir. Bu durum, Anşan’ın temelde bir Elam kenti olduğu tezini güçlendirmektedir.
2. “Ahameniş” Eponimi ve Hanedan Meşruiyeti Sorunu
Hanedana adını verdiği iddia edilen Ahameniş (Eski Farsça: Haxāmanišiya) figürünün tarihselliği tartışmalıdır. Herodot ve I. Darius’un Behistun Yazıtı’nda hanedanın kurucu atası olarak sunulmasına rağmen, bu iddia daha önceki kaynaklarla çelişmektedir.
En önemli çelişki, II. Kiros’un MÖ 539 tarihli ünlü “Kiros Silindiri”nde ortaya çıkmaktadır. Babil geleneğinde yazılmış bu belgede II. Kiros, soyağacını detaylandırırken kendisini, babası I. Kambyses’i, dedesi I. Kiros’u ve büyük dedesi Teispes’i “Anşan Kralı” olarak tanıtır. Bu şecerede Ahameniş’in adı geçmez ve herhangi bir Pers kimliğine atıfta bulunulmaz. Pasargad’da bulunan ve II. Kiros’a atfedilen “Ben Kiros, Kral, Ahameniş” yazılı üç dilli (Elamca, Akadca, Eski Farsça) kabartmaların ise, Eski Farsça yazının I. Darius döneminde geliştirildiği gerçeği göz önüne alındığında, Kiros’un ölümünden sonra Darius tarafından ekletildiği anlaşılmaktadır.
Bu veriler ışığında, Ahameniş figürünün ve “Ahameniş” kimliğinin, MÖ 522’de tahtı ele geçiren I. Darius tarafından, kendi iktidarını meşrulaştırmak ve Kiros’un soyu ile kendi soyunu ortak bir ata altında birleştirmek amacıyla kurgulanmış bir siyasi manevra olduğu tezi ağırlık kazanmaktadır.
3. Anşan Kralları: Teispes ve I. Kiros
II. Kiros’un şeceresindeki ilk “Anşan Kralı” olan Teispes’in kökeni hakkında farklı hipotezler mevcuttur. İsmin etimolojisi üzerine yapılan bazı çalışmalar, Hurri (Teshub) veya Kimmer/İskit bağlantılarına işaret etmektedir (örn. Yelnitsky, 1977).
Teispes’in torunu olduğu düşünülen I. Kiros’un kimliği de benzer şekilde tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar, Yeni Asur kralı Asurbanipal’in yıllıklarında (MÖ 646 civarı) Elam’a karşı kazanılan zaferden sonra haraç gönderdiği belirtilen “Parsuaş Kralı Kuraş”ı I. Kiros ile özdeşleştirmektedir. Ancak bu özdeşleştirme çeşitli sorunlar barındırmaktadır:
- Asur metinlerindeki “Parsuaş” toponiminin doğrudan Fars (Persis) bölgesine karşılık geldiği kesin değildir; Batı Zagros’ta farklı bir lokasyon olması muhtemeldir.
- Metinde geçen Kuraş’ın oğlu Arukku’nun ismi, bilinen İranî isim dağarcığına uymamaktadır.
- Persepolis sur duvarlarında bulunan ve “Teispes oğlu Anşanlı Kiros” yazılı mühür baskılarında bu kişilere kraliyet unvanı verilmemektedir, bu da onların II. Kiros’un doğrudan ataları olmayabileceğini düşündürmektedir.
Gur-i Suhter’de (Kız Mezarı) bulunan ve II. Kiros’un mezarının daha küçük bir benzeri olan yapının I. Kiros’a ait olduğu öne sürülmüşse de, yapıdaki demir kenetlerin analizi MÖ 5. yüzyıla işaret ettiğinden bu tarihlendirme tartışmalıdır.
Anşan kenti ve erken dönem yöneticileri üzerine yapılan incelemeler, MÖ 1. binyılın ortalarında Güneybatı İran’daki siyasi dönüşümün, basitleştirilmiş bir “Pers yükselişi” anlatısından daha karmaşık olduğunu göstermektedir. Arkeolojik veriler Anşan’ın güçlü Elam karakterini doğrulamaktadır. II. Kiros’un kendi yazıtları, Pers kimliğinden ziyade Anşanlı bir yerel krallık kimliğini vurgulamaktadır. Ahameniş eponiminin ve katı Pers soy kütüğünün, I. Darius döneminde siyasi meşruiyet aracı olarak geriye dönük bir şekilde kurgulandığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, bazı Sovyet/Rus ekolü tarihçilerin (örn. L.A. Yelnitsky) Teispes ve I. Kiros gibi figürler için önerdiği İskit/Kimmer bağlantıları, bölgedeki etnogenez süreçlerinde Avrasya bozkır unsurlarının olası rollerinin de göz ardı edilmemesi gerektiğini hatırlatmaktadır. Bu dönem, monolitik etnik etiketlerden ziyade, Elam mirası ile yeni gelen unsurların etkileşimi çerçevesinde okunmalıdır.
